Tanım
Dişliler, makaralar, kayışlar ve zincirlerle güç aktarımları kurun ve bir motor bağlayın. Dönüş frekansının ve dönüş yönünün bir parçadan diğerine nasıl değiştiğine bakın: hızda kazanılan, kuvvette (torkta) kaybedilir.
Fiziksel model
Birbirine geçen dişlilerin kenar hızı aynıdır (v = ω·R) ve zıt yönlerde döner: ω₂ = −ω₁·R₁/R₂. Kayış ve zincir de aynı kenar hızını yönü ters çevirmeden iletir (çapraz kayış ters çevirir). Aynı eksendeki parçaların ω değeri aynıdır. Tüm dişlilerin dişleri aynı boyuttadır, bu yüzden diş sayısı yarıçapla orantılıdır (burada santimetre başına 10 diş). Parçalardan oluşan bir döngü aynı parça için iki farklı dönüş gerektirirse sistem kilitlenir. Dönüşler her adımda, motordan başlayarak bağlantı ağıyla hesaplanır.
Basitleştirmeler
Burada zincir dişlileri bağlar. Gerçekte zincir, kendi dişli çarklarından (bisikletin ön dişlisi ve arka dişlisi) geçer; bu çarkların dişleri zincir baklalarıyla aynı adımdadır; sıradan dişlilerin dişleri ise başka dişlilere geçmek üzere yapılmıştır. Güç aktarımının fiziği açısından fark etmez: zincir aynı hızı bir kenardan diğerine taşır.
Tanım
Bir bloğu rampaya paralel bir iple rampadan yukarı çekin ve dinamometredeki kuvveti bloğun ağırlığıyla karşılaştırın. Rampanın h yüksekliğini ve L uzunluğunu değiştirin: rampa ne kadar yumuşaksa kuvvet o kadar küçüktür, ama aynı yüksekliğe çıkmak için çekilen ip uzunluğu o kadar büyüktür. Sürtünme panelinde blok ile rampa arasına statik ve kinetik sürtünme ekleyin.
Fiziksel model
İdeal ip (kütlesiz ve uzamaz), rampaya paralel. İp yavaşça, sabit hızla çekilir; bu yüzden dinamometredeki kuvvet denge kuvvetidir. Sürtünme yokken F = P·sin θ = P·h/L olur, yani ağırlığın rampa boyunca olan bileşeni (diğer bileşen P·cos θ, rampanın normal kuvveti N ile dengelenir). Mekanik avantaj MA = L/h’dir. h kadar yükselmek için blok rampa boyunca L kadar çekilir ve F kuvvetinin işi (F × L), bloğu düşey olarak kaldırmanın işine (P × h) eşittir. Sürtünmeyle, yukarı çıkarken F = P·sin θ + μc·N; aşağı inerken F = P·sin θ − μc·N; F’nin işi P × h’yi aşar ve fark ısıya dönüşür. Durgunken statik sürtünme gerektiği kadardır, en çok μe·N’ye kadar: F = P·sin θ − μe·N kuvveti yeterlidir (bu negatifse sürtünme bloğu kendi başına tutar ve ip gevşer). Bloğun yukarı çıkmaya başlaması için kuvvet en büyük statik sürtünmeyi yenmelidir, F = P·sin θ + μe·N; blok kaymaya başladıktan sonra kuvvet kinetik sürtünmenin kuvvetine düşer.
Basitleştirmeler
Sürtünme ders kitaplarındaki modeli izler: hıza da temas alanına da bağlı olmayan sabit katsayılar. Durgunken dinamometre yalnızca bloğu tutmak için gereken en küçük kuvveti gösterir. İp her zaman yavaşça çekilir: kalkışta ve duruşta kuvvet bir an için P·sin θ’dan biraz farklı olurdu (Newton’un 2. yasası). L uzunluğu rampanın tamamının uzunluğudur; boyutu olan blok, ön kısmı tepeye ulaşınca durur.
Tanım
Makaralarla bir yük kaldırın: bir sabit makara, hareketli makaraların üstel bir düzeneği ya da bir palanga. İpi dinamometreyle çekin ve kuvveti yükün ağırlığıyla, çekilen ip miktarını da yükün yükselme miktarıyla karşılaştırın: kuvvette kazanılan, yolda kaybedilir.
Fiziksel model
İdeal iplar ve makaralar: kütlesiz, sürtünmesiz ve uzamaz. Gerilme bir ip boyunca aynıdır ve her hareketli makara, onu tutan iplerin kuvvetleriyle dengededir. İp yavaşça, sabit hızla çekilir; bu yüzden dinamometredeki kuvvet denge kuvvetidir: F = P/MA; MA sabit makarada 1, üstel düzenekte 2ⁿ (n hareketli makara) ve palangada N’dir (yükü tutan N ip kolu). İplerin uzunluğu değişmediği için yükün yükseldiğinden MA kat daha fazla ip çekilir ve F kuvvetinin işi (F × çekilen ip), yükün kazandığı enerjiye (P × yükseklik) eşittir. Sabit makara yalnızca kuvvetin yönünü değiştirir: ipin düşeyle yaptığı θ açısı F’yi değiştirmez.
Basitleştirmeler
Palangada makaralar yan yana gösterilir; böylece ipin tüm kolları düşey olur. Gerçek palangalarda üstteki makaralar aynı eksende (tek bir blokta), alttakiler de öyledir; kuvvet aynıdır. Makaraların kütlesi yoktur: ağır makaralarla kuvvet hareketli makaraları da kaldırmak zorunda olurdu.
Tanım
Dayanak noktasını, blokları, kişileri ve eli çubuk boyunca sürükleyerek bir kaldıraç (tahterevalli) kurun. Elin kuvvetini seçin ve çubuğun hangi tarafa döndüğünü ya da hangi kuvvetin onu dengelediğini bulun; bloklar üst üste konabilir. Simülatör kaldıraç türünü kendisi belirler (birinci, ikinci ya da üçüncü tür).
Fiziksel model
Bir noktaya oturan 4 m’lik rijit çubuk; kuvvetler her zaman düşey (P = m·g ağırlıkları ve elin kuvveti). Dengede, dayanağa göre momentlerin toplamı sıfırdır: P₁·d₁ + P₂·d₂ + … = F·d. Denge dışında çubuk, uçlarından biri yere değene kadar dayanak etrafında I·α = Στ’ye göre (hafif sönümlemeyle) döner. Tüm kuvvetler düşey olduğundan momentlerin hepsi aynı cos θ ile değişir: dengedeki bir çubuk her eğimde durgun kalırdı. Dengede olduğunu göstermek için başlatınca küçük genlikle yavaşça sallanır (görsel bir ipucu, dinamiğin sonucu değil).
Geliştiriciler
Marco P. M. de Souza
Kaynaklar
HEWITT, P. G. Física conceitual [Kavramsal fizik]. 12. baskı. Porto Alegre: Bookman, 2015.
HALLIDAY, D.; RESNICK, R.; WALKER, J. Fundamentos de física [Fiziğin temelleri], c. 1: mekanik. 10. baskı. Rio de Janeiro: LTC, 2016.